(Van onze partner DON bureau)
Van vechtcontract naar werkpleziercontract
Nederland staat voor een enorme vervangings- en renovatieopgave. Bruggen, kades en wegen naderen het einde van hun levensduur, terwijl technisch personeel steeds schaarser wordt. Tegelijkertijd worden projecten complexer: intensieve omgevingsinteractie, duurzaamheidseisen en hergebruik maken dat niet alles vooraf is te overzien. En toch blijven we vaak aanbesteden alsof dat wél kan. De klassieke ‘predict & control’-aanpak – eerst alles dichtregelen en daarna de markt benaderen – past steeds minder bij deze werkelijkheid. In vernieuwingsprojecten weet je pas bij sloop wat je aantreft. Nieuwe inzichten ontstaan tijdens de uitvoering. Onzekerheid is geen uitzondering, maar vertrekpunt. Dat vraagt om een verschuiving: van beheersen naar voorbereiden en samen verantwoordelijkheid nemen.
Samenwerking als criterium in aanbestedingen
Relationeel aanbesteden biedt hiervoor een concreet handelingsperspectief. Niet langer alleen selecteren op prijs en papier, maar op aantoonbare samenwerkingscompetenties van het geïntegreerde projectteam. En nee, een plan van aanpak op samenwerking opvragen is niet effectief. Je dient het projectteam voor je te hebben en de teamleden live te beoordelen. Alleen dan kunnen we effectief de samenwerkingspotentie beoordelen én voorspelbaarheid vergroten.
Teamassessments vormen daarin een krachtig instrument. In de aanbestedingsfase worden sleutelfunctionarissen van opdrachtgever en opdrachtnemer gezamenlijk beoordeeld in realistische simulaties (casussen) met escalatie momenten. Niet het perfecte antwoord staat centraal, maar observeerbaar en effectief samenwerkingsgedrag: luisteren, besluitvorming onder druk, omgaan met conflicten, reflectief vermogen en het creëren van sociale veiligheid.
Om de inzet proportioneel te houden, kan voorafgaand aan een teamassessment gebruik worden gemaakt van game-based assessments als trechteringsmiddel. In een laagdrempelige, digitale simulatie worden individuele samenwerkingsvoorkeuren en gedragsstijlen inzichtelijk gemaakt. Dit helpt om – objectief en efficiënt – een eerste selectie te maken tussen inschrijvers. Alleen de partijen met de grootste samenwerkingspotentie gaan vervolgens door naar een verdiepend teamassessment.
Deze aanpak – onderzocht in een TU Delft afstudeeronderzoek en toegepast in de praktijk – maakt het mogelijk om samenwerkingspotentie valide en transparant te beoordelen. Mits zorgvuldig ingericht. Dat betekent: projectspecifieke competenties, goed ontworpen casuïstiek, training van het opdrachtgeversteam voor een gelijk speelveld en inzet van onafhankelijke gedragsdeskundigen. Alleen dan blijven proportionaliteit, objectiviteit en gelijke behandeling geborgd.
Minder tenderdruk, meer kwaliteit
Een belangrijk neveneffect is de forse reductie van tenderinspanning. Waar voorheen duizenden uren werden besteed aan het schrijven en beoordelen van plannen van aanpak, kan dit worden teruggebracht tot enkele tientallen uren gerichte voorbereiding op het assessment en de dialoog.
De energie verschuift daarmee van papier naar interactie. Minder focus op het overtuigen met tekst, meer aandacht voor hoe teams daadwerkelijk samenwerken. In een markt met beperkte capaciteit is dat niet alleen efficiënter, maar ook eerlijker.
Geen wondermiddel, wel een sterke start
Assessments in aanbestedingen zijn geen garantie voor een vlekkeloos project. Het toetst samenwerkingscompetenties van het kernteam, niet van alle teamleden. Ook kan de druk van een assessment als gunningscriterium groot zijn.
Een juist gebruik van het middel en doorwerking ervan na gunning is dan ook cruciaal. Direct na gunning moet de samenwerking verder worden ingericht. “Eerst vertragen om daarna te versnellen.” Een onafhankelijke teamcoach kan helpen om de uitkomsten van het assessment te vertalen naar concrete werkafspraken en reflectiemomenten. Een expliciete opstartfase waarin verwachtingen, werkwijzen en cultuurverschillen worden besproken, vergroot de kans op duurzame samenwerking.
Concluderend
De grote opgave waar we voor staan vraagt niet alleen om technische innovatie, maar ook om sociale innovatie. Minder energie in het dichtregelen van elk risico via contractuele clausules, meer aandacht voor vakmanschap, vertrouwen en psychologische veiligheid. Relationeel aanbesteden met teamassessments als onderdeel daarvan maakt samenwerking expliciet en toetsbaar. Consistente doorwerking in contractvorm en focus op de relatie met als resultaat conflicten, minder transactiekosten en meer lerend vermogen.
Koen van Es, DON Bureau
